روی سطح دندان، دقایقی پس از مسواک زدن لایهای نامرئی از باکتریها و پروتئینهای بزاق به نام پلاک میکروبی تشکیل میشود. اگر این لایه بهموقع برداشته نشود، ظرف ۲۴ تا ۷۲ ساعت با املاح کلسیم بزاق ترکیب و سخت میشود و به جرم (تارتار) تبدیل میگردد. جرم با مسواک برداشته نمیشود، سطحی زبر و متخلخل دارد که پلاک بیشتری جذب میکند و در نتیجه چرخهای خودتقویتکننده از التهاب ایجاد میشود. جرمگیری حرفهای تنها راه شکستن این چرخه است.
از ژنژیویت تا پریودنتیت
مرحله نخست، ژنژیویت است: لثه قرمز، متورم و هنگام مسواک خونریزی میکند. این مرحله کاملاً برگشتپذیر است. اگر درمان نشود، التهاب به عمق پیشروی میکند و به پریودنتیت (پیوره) تبدیل میشود؛ الیاف نگهدارنده و استخوان اطراف ریشه تحلیل میروند، پاکتهای عمیق شکل میگیرند، لثه تحلیل میرود، دندانها لق و در نهایت از دست میروند. نکته خطرناک این است که پریودنتیت اغلب بدون درد پیش میرود و فرد تا مرحله لق شدن دندان متوجه آن نمیشود. تحلیل استخوان از دست رفته نیز برگشتپذیر نیست، بنابراین تشخیص زودهنگام اهمیت حیاتی دارد. بوی بد مداوم دهان، خونریزی هنگام مسواک، تغییر موقعیت دندانها و بلندتر به نظر رسیدن آنها، مهمترین علائم هشدار هستند.
مراحل درمان
- معاینه و پروبینگ: اندازهگیری عمق پاکت اطراف تمام دندانها و بررسی رادیوگرافی برای ارزیابی سطح استخوان.
- جرمگیری فوقلثهای: برداشت رسوبات بالای خط لثه با اسکیلر اولتراسونیک که با ارتعاش بسیار سریع و جریان آب، جرم را بدون آسیب به مینا جدا میکند.
- جرمگیری زیرلثهای و کورتاژ (SRP): در موارد پیشرفتهتر، رسوبات داخل پاکت و بافت آلوده با کورتهای دستی و تحت بیحسی موضعی پاکسازی و سطح ریشه صاف میشود تا لثه بتواند دوباره به آن بچسبد. این کار معمولاً در دو تا چهار جلسه ربعدهانی انجام میشود.
- بروساژ و پالیش: پالیش سطح دندان با خمیر مخصوص و برس یا با دستگاه ایرفلو (پودر بیکربنات یا گلایسین) که لکههای سطحی چای، قهوه و سیگار را نیز پاک میکند و سطحی صاف میسازد که پلاک دیرتر روی آن بنشیند.
- فلورایدتراپی: کاربرد وارنیش فلوراید برای کاهش حساسیت و افزایش مقاومت مینا.
باورهای نادرست و نکات پس از درمان
برخلاف تصور رایج، جرمگیری مینای دندان را نمیتراشد و باعث فاصله افتادن میان دندانها نمیشود؛ آنچه احساس میشود، فضایی است که پیشتر با جرم پر شده بود و اکنون آشکار شده است. لق شدن موقت دندان نیز به علت کاهش تورم لثه است و با بهبود بافت برطرف میشود. حساسیت گذرا به سرما طی یک تا دو هفته کاهش مییابد. فاصله توصیهشده برای جرمگیری معمولاً هر شش ماه است، اما در افراد سیگاری، دیابتی، ارتودنسی، بارداری یا با سابقه پریودنتیت، بازه سه تا چهار ماهه لازم است. مهمترین نکته این است که جرمگیری بدون بهبود بهداشت روزانه — مسواک دوبار در روز و استفاده از نخ دندان یا براش بیندندانی — تنها نتیجهای موقتی خواهد داشت.